طنز یکی از گونههای مهم و پرکاربرد ادبی است که به شیوههای مختلفی شکل میگیرد. «ایوان فوناژی»، زبانشناس و روانشناس برجسته مجارستانی، از نظریهپردازانی است که طنز را از جنبههای مختلف بررسی کرده است. دیدگاه او را میتوان در سه حوزه کلی دنبال کرد: طنز با رویکرد گفتمان در بستر جامعهشناسی زبان، طنز در ادبیات و طنز در هنر هفتم و گونههای سینمایی.
«فوناژی» در زمینه ادبیات کودک نیز به ویژگیهای خاص طنز توجه دارد و طنز در ادبیات داستانی کودک را، بهطور کلی، در دو حوزه «انحراف از معیار» و «بازیهای زبانی» بررسی میکند.
در حوزه انحراف از معیار، مصادیقی مانند اتصال کوتاه، ابهام در روساخت، غرابت صور خیال، تخریب حدس، طنز حرکتی، حوادث گروتسک و جاندارانگاری مطرح میشود. در حوزه طنز زبانی نیز از مواردی مانند تأکید آوایی، موسیقی متن، ابهام در واژگان و مکثهای آوایی سخن گفته میشود. هر یک از این موارد تعریف و کارکرد خاص خود را دارد که در اینجا فرصت پرداختن مفصل به همه آنها وجود ندارد.
تمرکز این مقاله بیشتر بر «انحراف از معیار» و برخی از مصادیق آن در داستانهای «شهرام شفیعی» است.
«شهرام شفیعی» از نویسندگان و طنزپردازان شناختهشده حوزه ادبیات کودک و نوجوان است. از آثار طنز او میتوان به مجموعه داستان بلند «عشق خامهای» و داستان کوتاه «گربه در جوراب زنانه» اشاره کرد. او همچنین مبدع نوعی نمایش خاص ادبی است که از آن با عنوان «داستان آپکمدی» یاد می کند. در این نوع داستان روایتی طنزآمیز در قالب نمایش و با استفاده از زبان ادبی و تصویری به اجرا در می آید و ادبیات و نمایش در کنار یکدیگر قرار میگیرند.در نقد و بررسی آثار «شهرام شفیعی» منابع پژوهشی و دانشگاهی گستردهای یافت نمیشود و بیشتر مطالب پراکنده ای در سایتهای مختلف بهچشم میخورد. از سوی دیگر، خود «ایوان فوناژی» نیز در ایران چندان شناختهشده نیست. بنابراین، به نظر میرسد بررسی پیوند میان نظریه «فوناژی» و آثار طنز «شهرام شفیعی» میتواند زمینهای برای مطالعه بیشتر در این حوزه فراهم کند.
بر اساس دیدگاه «فوناژی»، یکی از مهمترین عوامل شکلگیری طنز، «انحراف از معیار» است. به این معنا که طنزپرداز با فاصله گرفتن از هنجارهای پذیرفتهشده در زبان، معنا، رفتار، منطق و روابط میان شخصیتها، انتظار مخاطب را برهم میزند و از این طریق زمینه ایجاد خنده و لذت را فراهم میکند.
این شیوه در ادبیات کودکان اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا کودک آمادگی بیشتری برای پذیرش جهانهای غیرواقعی، جابهجایی نقشها، اغراق و ترکیب عناصر واقعی و خیالی دارد. بنابراین نویسنده میتواند با خارج کردن پدیدههای آشنا از وضعیت معمول، آنها را به موقعیتی طنزآمیز تبدیل کند.
برای بررسی این موضوع، دو داستان «خواب پادشاه» و «سرماخوردگی» از مجموعه «جزیره بیتربیتها» که در شمارههای یک، دو و سه نشریه «رشد دانشآموز» سال 1404منتشر شدهاند، مورد توجه قرار گرفته است.
در این دو داستان، طنز معمولاً از یک شوخی مستقل و جدا از ساختار داستان به وجود نمیآید، بلکه در خودِ روایت و در نتیجه فاصله گرفتن موقعیتها، شخصیتها و گفتوگوها از معیارهای معمول شکل میگیرد.«شفیعی»عناصر آشنا و روزمره را انتخاب میکند، اما آنها را در شرایطی قرار میدهد که با انتظار طبیعی خواننده هماهنگ نیست.برای مثال، در داستان «سرماخوردگی»، موضوعی کاملاً روزمره مانند بیماری، مراجعه به پزشک و ترس از آمپول، با استفاده از اغراق و رفتارهای غیرمتعارف به موقعیتی طنزآمیز تبدیل میشود. واکنشهای شخصیت داستان یعنی پادشاه که بهطور معمول نماد قدرت و جدیت است فاصله زیادی با رفتار معمول یک بیمار دارد. او در داروخانه نسخه خود را با نسخه بیمار دیگری عوض میکند، از درخت بالا میرود و دست به هرکاری میزند تا آمپول نزند. این فاصله را میتوان نمونهای از «انحراف از معیار رفتاری» دانست.
از نظر زبانی نیز گفتگوهای شخصیتها اهمیت زیادی دارد. «شفیعی»در بسیاری موارد از زبان خشک و رسمی فاصله میگیرد و از زبان محاورهای، جملههای کوتاه، پاسخهای غیرمنتظره و ترکیبهایی استفاده میکند که با موقعیت جدی و رسمی تناسب ندارد. در داستان «سرماخوردگی» گفتگوهای میان پزشک و بیمار در کنار واکنشهای اغراقآمیز و کودکانه، فضای پزشکی را از حالت جدی خارج میکند. بنابراین، خود زبان هم به یکی از ابزارهای ایجاد انحراف از معیار تبدیل میشود.
در زمینه «غرابت صور خیال» نیز میتوان نمونه مشخصی را در داستان «سرماخوردگی» مشاهده کرد. زمانی که پادشاه بیمار میشود، همسرش به او میگوید: «باید بری پیش دکتر عزیزجان. تب داری. چشمهات آدم رو یاد آتشسوزی توی یک مرغداری بزرگ میاندازد.»
در اینجا انتظار داریم برای توصیف چشمهای تبدار گفته شود که چشمها قرمز شدهاند؛ اما نویسنده به جای یک توصیف معمول، آن را به «آتشسوزی در یک مرغداری بزرگ» تشبیه میکند. این تشبیه نامتعارف و غافلگیرکننده، نمونهای از غرابت صور خیال و در نتیجه، انحراف از معیار تلقی میشود و به ایجاد فضای طنز کمک میکند.
نمونه دیگر را میتوان در «ابهام در روساخت» مشاهده کرد. در اینجا منظور از این نوع ابهام، ابهام دستوری نیست، بلکه نوعی گسست و غافلگیری در ارتباط معنایی جمله است؛ یعنی جمله از نظر دستوری درست است، اما ادامه یا پایان آن با انتظار مخاطب و محور معنایی موقعیت هماهنگ نیست.
برای مثال، در داستان «سرماخوردگی»، زمانی که قرار است پادشاه را نزد پزشک ببرند، میگوید: «نمیرم دکتر. من برم دکتر، بعد مثل یک بچه مؤدب سوپ بخورم! مگه من عکس روی جلد کتابهای کودکان هستم؟»
در اینجا جمله از نظر دستوری مشکلی ندارد، اما ارتباط معنایی آن با موقعیت، ناگهانی و غافلگیرکننده است. انتظار مخاطب این نیست که پادشاه، رفتن نزد پزشک و عمل به دستورات او را با «عکس روی جلد کتابهای کودکان» مرتبط کند. همین جابهجایی معنایی و بیربطی ظاهری، باعث ایجاد طنز میشود.
در مجموع میتوان گفت طنز در این دو داستان حاصل مجموعهای از انحرافها از معیار است؛ انحراف در رفتار شخصیتها، در روابط میان آنها، در زبان و گفتوگوها و همچنین در ارتباطهای معنایی.
البته طنز این داستانها را نمیتوان صرفاً ابزاری برای خنداندن کودک دانست. این نوع طنز با شکستن عادتهای ذهنی به کودک امکان میدهد پدیدهها و روابط آشنا را به شکل دیگری کشف کند. از این منظر، نظریه «فوناژی» چارچوب مناسبی برای توضیح چگونگی شکلگیری طنز در داستانهای «شفیعی» فراهم میکند؛ زیرا در هر دو داستان، خنده غالباً در جایی شکل میگیرد که نویسنده معیار آشنا را میشکند و مخاطب را با چیزی متفاوت، نامنتظر و حتی گاه نامعقول روبهرو میکند.
در نهایت، میتوان گفت یکی از ویژگیهای برجسته طنز «شفیعی»، تبدیل امر عادی به امر غیرعادی و امر آشنا به امر ناآشناست؛ فرآیندی که هم به غنای ادبی داستان کمک میکند و هم با ویژگیهای تخیلمحور ادبیات کودک هماهنگ است.
با این حال، نتایج کار میدانی درباره میزان ارتباط کودکان با این داستانها یکدست نبود. بخشی از کودکان بهخوبی با داستانها ارتباط برقرار کردند و نشانههایی از لذت و خنده در آنها دیده شد؛ در حالی که گروهی دیگر بیشتر در جستوجوی رابطه علت و معلولی میان رویدادهای داستان بودند و در یافتن چنین رابطهای با دشواری مواجه میشدند.
به نظر میرسد شیوه طنزپردازی «شفیعی»، که تا حد زیادی بر شکستن انتظار و ایجاد روابط نامتعارف استوار است، برای بخشی از مخاطبان کودک نیازمند آشنایی بیشتری با آثار و سبک طنزپردازی اوست.
گردآوری و تدوین: آفرین قاسمیه؛عضو گروه بررسی نشریات کودک و نوجوان